Natuurlijk weten we allemaal wat er tussen 1939 en 1945 gebeurd is. Iets om nooit te vergeten, en daarom denken we er op 4 en 5 mei speciaal aan terug. Vrijheid? Ja, vieren die hap! Maar leeft ‘de oorlog’ tegenwoordig – een dikke zestig jaar later – nog wel in onze hoofden? Moet die dodenherdenking echt, of is het inmiddels meer een dode herdenking? En maken we van 5 mei niet stiekem een soort tweede Koninginnedag? ‘Jongeren mogen zich best verantwoordelijk voelen om de vrijheid die er in Nederland en de rest van de wereld is, te onderhouden.’

‘Warme liefde, vaste zekerheid en verre verlangens,
op zoek naar veiligheid, zekerheid en geborgenheid.
Waar kan ik het vinden?
Veiligheid maak je samen,
samen verder gaan en samen delen.’

Deze poëtische zinnen zijn onderdeel van een gedicht waarmee ik in een van mijn eerste jaren van de havo derde ben geworden op een lokale gedichtenwedstrijd voor 4 en 5 mei. Mijn prijs: het gedicht op 4 mei voorlezen in een naburige gemeente. Ik kwam dus al op jonge leeftijd met Dodenherdenking en Bevrijdingsdag in aanraking.

Vervagen

Het uitschrijven van een gedichtenwedstrijd als deze is misschien wel het bekendste voorbeeld van hoe wij bij Dodenherdenking en Bevrijdingsdag betrokken worden; denk aan het winnende gedicht dat wordt voorgelezen bij de Nationale Herdenking op de Dam. Het idee om jongeren mee te laten doen, is er volgens Rob van Ginkel, cultureel antropoloog en schrijver van het boek Rondom de stilte. Herdenkingscultuur in Nederland, al van meet af aan. Hij legt uit dat men al direct na de Tweede Wereldoorlog bang was dat de herinneringen aan de oorlog zouden vervagen en dat jongeren de oorlog niet meer zouden willen herdenken; van dodenherdenking naar dode herdenking dus. “De kranten stonden vol met angstige verhalen hierover. En dat terwijl in de jaren na de oorlog nog veel jongeren en ouderen deelnamen aan Dodenherdenking en Bevrijdingsdag.”

Geheugen

De betrokkenheid van jongeren bij herdenkingen was in de jaren na de oorlog dus nog groot. David Barnouw, historicus bij het NIOD – instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies – denkt te weten hoe dat komt. “Toen zaten de verschrikkingen van de oorlog nog vers in het geheugen van de Nederlanders. Jongeren verzamelden zich op 4 mei net zo goed als ouderen rond een oorlogsmonument.”
Maar de jongeren van toen zijn nu allemaal rond de zeventig, tachtig jaar oud, legt
Barnouw uit. “Vooral die generatie herdenkt de oorlog nog op 4 mei. Jongere generaties geven vaak een eigen invulling aan de herdenking. Voor hen is het herdenken van de oorlog moeilijker omdat het voor hen zo lang geleden is. Zij denken bij de herdenking vaak aan oorlogen die actueler zijn, zoals de oorlog in Afghanistan. Of ze leggen op 5 mei meer de nadruk op het vieren van vrijheid in het algemeen.”
Wij herdenken dus net iets anders dan ouderen. Dat blijkt ook uit onderzoek uit 2010 van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Daar lezen we dat ruim zestig procent van de jongeren herdenkt op Dodenherdenking en dat vijftien procent op Bevrijdingsdag stilstaat bij de Tweede Wereldoorlog; daarentegen herdenkt op Bevrijdingsdag bijna de helft van de 65-plussers de oorlog. Verder concluderen de onderzoekers dat de herdenking voor veel mensen een meer universele waarde heeft en niet enkel en alleen verbonden is met de Tweede Wereldoorlog en de gevallen slachtoffers in eigen land.

Koninklijk Besluit

Goed, we herdenken dus nauwelijks nog de Tweede Wereldoorlog an sich, maar trekken de herdenking breder. Dat komt volgens Maud van de Reijt, schrijfster van het boek Zestig jaar herrie om twee minuten stilte, doordat de emotionele binding met de oorlog afneemt. “Er zijn steeds minder mensen die de Tweede Wereldoorlog zelf nog hebben meegemaakt”, stelt ze. Maar nieuw is het volgens Van de Reijt niet, dat breder trekken van de herdenking. “Al sinds 1961 worden bij de Nationale Herdenking niet alleen de gevallenen herdacht van de Tweede Wereldoorlog zelf, maar ook de slachtoffers van oorlogssituaties en vredesoperaties in de jaren erna.”
Toch benadrukt Coromandel Brombacher, werkzaam bij het Nationaal Comité 4 en 5 mei, dat de Tweede Wereldoorlog altijd de basis vormt voor 4 en 5 mei. “Maar inderdaad, veel mensen denken tijdens de twee minuten stilte ook aan slachtoffers die gevallen zijn in andere oorlogen. Sinds 1945 is er immers in de wereld nog geen dag zonder oorlog of onderdrukking geweest. Iedereen is vrij om te herdenken wat hij of zij wil tijdens de twee minuten.” Het Nationaal Comité 4 en 5 mei is in 1987 opgericht bij Koninklijk Besluit en heeft
de opdracht om richting te geven aan herdenken en vieren. 4 mei is de dag van de Nationale Herdenking en op 5 mei staat de vraag centraal waar we staan in de wereld als het gaat om vrijheid. Brombacher: “Kinderen en jongeren spelen een grote rol in de programma’s van beide dagen.”

Kostbaar

Veel aandacht voor jongeren dus op Dodenherdenking en Bevrijdingsdag. Maar waarom eigenlijk? “Omdat vrijheid kostbaar, kwetsbaar en niet voor iedereen vanzelfsprekend is”, vertelt Brombacher. “Jongeren mogen zich best betrokken en verantwoordelijk voelen om de vrijheid die er in Nederland en de rest van de wereld is, te onderhouden. Vrijheid verdient namelijk aandacht en onderhoud, elke dag weer.”
Hoe worden we dan bij Dodenherdenking en Bevrijdingsdag betrokken? Brombacher legt uit: “Op 4 mei verzorgt de scouting de bloemen voor het defilé, treedt het Nationaal Kinderkoor op en draagt een jonge dichter van een middelbare school zijn gedicht voor. Op 5 mei werkt het comité onder andere mee aan de organisatie van de veertien bevrijdingsfestivals.”
Op de bevrijdingsfestivals treden onder andere de Ambassadeurs van de Vrijheid op, een groep artiesten die het herdenken en vieren onder jongeren moet promoten. Dit jaar zijn dat Waylon, The Opposites, PartySquad en Moke. “Zulke artiesten spreken jongeren enorm aan. Daarnaast kunnen studenten zelf onder begeleiding elk uur een festivaljournaal maken, dat op alle schermen van de festivals wordt uitgezonden. En daarnaast werken veel studenten als vrijwilliger op de festivals”, besluit Brombacher.

Bedenkingen

Ook al doet het comité er veel aan om ons op 4 en 5 mei aan te spreken, toch rijzen er vraagtekens of ze dat wel op de juiste manier doen. Zo heeft David Barnouw van het NIOD zijn bedenkingen bij de huidige invulling van Bevrijdingsdag door het comité. “De bevrijdingsconcerten die georganiseerd worden, trekken inderdaad veel jongeren. Dat vind ik goed. Maar hoewel de organisatie altijd een koppeling probeert te maken naar huidige maatschappelijke thema’s, komen veel jongeren alleen voor de gratis concerten. Haal je de muziek weg, dan komen ook de jongeren niet meer.”
Het comité is het met deze kritiek niet eens. Brombacher: “De bevrijdingsfestivals bestaan nu twintig jaar. We hebben gezien dat het heel goed mogelijk is om feest te vieren in combinatie met inhoud. Natuurlijk zijn de festivals geen doel op zich; jongeren zijn ook op andere manieren te bereiken, als je dat zou willen. Via sport of onderwijs bijvoorbeeld.”
Volgens historicus Barnouw gaat 5 mei veel meer richting het Franse ‘quatorze juillet’, de dag dat de Franse Revolutie wordt herdacht. “Ook daar vinden veel festiviteiten plaats, zonder dat iemand nog de directe link legt met de bestorming van de Bastille. We moeten dus accepteren dat 5 mei, net als Koninginnedag, een gezellige feestdag wordt.” Erg vindt Barnouw dat niet, “maar ik hoop dan wel dat de relatie tussen Dodenherdenking en de Tweede Wereldoorlog sterker in stand wordt gehouden en niet zo vervlakt.”

Eigen oorlogsmonument

Een goed voorbeeld om jongeren te mobiliseren – én om misschien wel die
gevreesde ‘vervlakking’ tegen te gaan – is volgens Barnouw het project ‘Adopteer een
monument’ van het Comité 4 en 5 mei. Dat is nu nog een project voor de hogere klassen van de basisschool, maar Barnouw vindt het een goed idee als het project wordt uitvergroot en bijvoorbeeld ook middelbare scholieren of nog oudere jongeren kunnen meedoen. Dan krijgen zij de mogelijkheid om voor een oorlogsmonument in hun dorp te ‘zorgen’, het te onderhouden, er te herdenken en er te leren over de plaatselijke oorlogsgeschiedenis. “Met dit soort initiatieven betrek je jongeren veel beter bij het vieren en herdenken. Het is heel kleinschalig en vindt lokaal plaats. Ik denk dat jongeren ter plekke bij een monument veel geïnteresseerder zijn dan wanneer ze in hun geschiedenisboek lezen over de oorlog.”

De hele discussie over het al dan niet centraal stellen van de Tweede Wereldoorlog komt opvallend genoeg samen in het gedicht waarmee ik begon en waarvan onderstaande het tweede gedeelte is:

‘Samen zijn de mensen om je heen,
die je moet helpen en van wie je moet houden,
die je moet liefhebben en die je moet accepteren.
Ik wil me ervoor inzetten
zodat we samen verder kunnen gaan.
Gaan voor een gevoel van vrede, veiligheid en geborgenheid.’

Ik dichtte over veiligheid, zekerheid en geborgenheid: thema’s die vooral op de Tweede Wereldoorlog slaan? Of op oorlog en vrede in het algemeen? Ach, het prettige van een gedicht is dat je de vrijheid hebt om het te interpreteren zoals je wilt.

Kader 1: ‘5 mei lijkt te veel op Koninginnedag’

\Anne-Marij Bulk (19), tweedejaars Maatschappelijk Werk en Dienstverlening: “Ik vind het herdenken van de doden uit de oorlog heel belangrijk. Ik denk alleen dat Dodenherdenking wat onderbelicht wordt. Wel worden jongeren mijns inziens voldoende bij 4 en 5 mei betrokken. Ik vind het erg mooi als jongeren op 4 mei een gedicht voordragen
laten zien dat de herdenking hen aanspreekt, maar ik vraag mij af hoeveel jongeren nog echt weten waar het om draait. Ik denk dat de media daar mede schuldig aan zijn, omdat de aandacht van tevoren te veel uitgaat naar Bevrijdingsdag. Ik durf zelfs te stellen dat 5 mei te veel gaat lijken op Koninginnedag; Koninginnedag is een groot feest, terwijl veel mensen niks met het koningshuis hebben. Zo heeft de jongere generatie minder met de Tweede Wereldoorlog. Daarom ben ik van mening dat de nadruk best wat meer mag komen te liggen op recentere oorlogen, waar jongeren meer betrokken bij zijn.”

Kader 2: ‘Jongeren betrek je niet bij 5 mei door grote festivals te organiseren’

Pim van de Beek (19), derdejaars Communicatie: “Tijdens Dodenherdenking een moment stilstaan bij de mensen die gestreden hebben voor onze vrijheid is een goede gewoonte. De Tweede Wereldoorlog staat dan centraal, maar het is goed om ook de mensen te herdenken die in latere oorlogen hun leven hebben gegeven. Bevrijdingsdag heeft voor mij alles te maken met de Tweede Wereldoorlog, maar ik denk dat je ook stil moet staan bij het feit dat we nog steeds in een vrij land leven. Ik hecht veel waarde aan 4 en 5 mei, maar volgens mij beseffen veel jongeren niet hoe bijzonder het is om in vrijheid te leven en dat het daarom goed is om even stil te staan bij de mensen die zich daarvoor hebben opgeofferd. Die jongeren betrek je er niet bij door grote festivals te organiseren. Beter is om ze meer bewust te maken van de vrijheid zoals we die nu kennen.”

Kader 3: Nationaal Comité 4 en 5 mei herdenkt ook de rest van het jaar

Het Nationaal Comité 4 en 5 mei organiseert het hele jaar door herdenkingen en doet veel aan educatie van jongeren. Zo staan op de website 4en5mei.nl onder het kopje ‘educatie’ interviews met (nabestaanden van) oorlogsgetuigen te lezen. En via tweedewereldoorlog.nl biedt het comité veel betrouwbare informatie over de oorlog. Daar kun je ook twee digitale tentoonstellingen bekijken.

Dit artikel is geschreven door Jan Pieter Rottier en gepubliceerd in X[ist] in Christ, editie 5, jaargang 25.